Çocuklar Hiç Ders Almadan Dili Nasıl Öğreniyor?

Bir çocuğa kimse “Türkçede çoğul eki -lar/-ler'dir” diye ders vermez. İyelik eklerini tahtaya yazmaz, geçmiş zamanın nasıl kurulduğunu anlatmaz, özne ile yüklemin nasıl ilişkilendirileceğini öğretmez.

Buna rağmen çocuk birkaç yıl içinde yalnızca yüzlerce, ardından binlerce kelime öğrenmekle kalmaz; o kelimeleri bir araya getirerek daha önce hiç duymadığı cümleler kurmaya başlar.

Üstelik bunu okul çağına gelmeden yapar.

Belki de dilin en şaşırtıcı taraflarından biri budur: İnsan hayatının en karmaşık öğrenme süreçlerinden biri, büyük ölçüde öğretmensiz gerçekleşir.

Peki çocuk bunu nasıl başarıyor?

Çocuk duyduğunu taklit mi ediyor?

İlk akla gelen açıklama oldukça basittir: Çocuk çevresindeki yetişkinleri dinler ve onları taklit ederek konuşmayı öğrenir.

Taklidin dil ediniminde elbette bir rolü vardır. Çocuk bir kelimeyi, bir ifadeyi veya bir söyleyiş biçimini çevresinden duyar. Fakat yalnızca taklit, olup biteni açıklamaya yetmez.

Çünkü çocuklar sürekli olarak daha önce kendilerine söylenmemiş cümleler üretirler.

Daha da ilginci, bazen yetişkinlerden hiç duymadıkları yanlış biçimler oluştururlar.

İngilizce üzerine yapılan dil edinimi araştırmalarında bunun klasik örneklerinden biri düzensiz fiillerdir. Çocuk bir süre doğru biçimi kullandıktan sonra düzenli geçmiş zaman kuralını keşfettiğinde düzensiz fiile de aynı kalıbı uygulayabilir. İngilizcedeki came yerine comed benzeri biçimler bunun örneğidir.

Bu tür kullanımlara aşırı genelleme denir.

İlk bakışta çocuk hata yapmış görünür. Dil edinimi açısından baktığımızda ise hata bize çok önemli bir şey söyler:

Çocuk yalnızca duyduklarını ezberlemiyor; duyduklarından birtakım düzenlilikler çıkarıyor ve bunları yeni durumlara uyguluyor.

Bu nedenle çocukların hataları bazen doğru kullanımlarından bile daha öğreticidir.

Skinner: Dil de öğrenilen bir davranış olabilir mi?

20. yüzyılın ortalarında davranışçı psikolojinin güçlü olduğu dönemde dil edinimi de öğrenme, taklit, tekrar ve pekiştirme çerçevesinde açıklanmaya çalışıldı. B. F. Skinner'ın Verbal Behavior adlı eseri bu yaklaşımın en bilinen örneklerinden biridir.

Basitleştirerek söylersek çocuk çevresinden birtakım sözlü davranışlar duyar, bunları üretir ve çevresinden aldığı tepkiler bazı kullanımların güçlenmesini sağlar.

Bu açıklama dil ediniminin bazı yönlerini anlamamıza yardımcı olabilir. Çevrenin, tekrarın ve sosyal geri bildirimin önemsiz olduğunu zaten söyleyemeyiz.

Ancak dilin yaratıcılığı ciddi bir problem oluşturur.

Bir insan hayatı boyunca kurduğu bütün cümleleri daha önce bir başkasından duymuş olamaz. Sonlu sayıda kelime ve yapıyla teorik olarak sınırsız sayıda yeni cümle oluşturabiliriz.

Çocuk da bunu oldukça erken yapmaya başlar.

İşte modern dilbilimin en önemli tartışmalarından biri burada ortaya çıktı.

Chomsky'nin itirazı

Noam Chomsky, davranışçı açıklamanın insan dilinin karmaşıklığını ve üretkenliğini açıklamakta yetersiz kaldığını savundu.

Çocukların karşılaştıkları dilsel girdinin sınırlı olmasına rağmen son derece karmaşık bir dil bilgisine ulaşabilmeleri, üretici yaklaşım açısından temel bir problemdi.

Bu tartışma daha sonra uyaran yoksulluğu olarak bilinen argümanla ilişkilendirildi.

Kabaca söylersek soru şuydu:

Çocuk çevresinden aldığı sınırlı örneklerden, kendisine açıkça öğretilmeyen böylesine karmaşık bir sistemi nasıl çıkarabiliyor?

Üretici dilbilgisi geleneğinin verdiği cevap, insan zihninin dil öğrenmeye bütünüyle boş başlamadığı yönündedir. İnsan türünün biyolojik yapısında dili edinmeye olanak sağlayan doğuştan birtakım özellikler bulunduğu kabul edilir.

Bu düşünce dilbilimde büyük bir dönüşüm yarattı.

Fakat tartışma burada bitmedi.

Tam tersine, sonraki onlarca yılın dil edinimi araştırmalarının önemli bir kısmı şu soruya ayrıldı:

Çocuğun başlangıçta neyi bilmesi gerekiyor ve ne kadarını deneyimden öğrenebilir?

Bebek sandığımızdan çok daha iyi bir örüntü avcısı olabilir

1996'da Jenny Saffran, Richard Aslin ve Elissa Newport tarafından yayımlanan ünlü bir deney, bu tartışmaya ilginç bir boyut kazandırdı.

Araştırmacılar sekiz aylık bebeklerin sürekli bir konuşma akışı içindeki seslerin birbirini izleme olasılıklarını kullanarak kelime benzeri birimleri ayırt edebildiklerini gösterdiler.

Daha çarpıcı olan, deneyde bunun çok kısa bir maruz kalma süresinin ardından gözlenmesiydi.

Bebeklere “Bakın, kelimenin sınırı burada.” denmemişti.

Onlar konuşma akışındaki düzenliliklerden bilgi çıkarıyorlardı.

Bu tür çalışmalar istatistiksel öğrenme adı verilen mekanizmaların dil ediniminde önemli bir rol oynayabileceğini gösterdi.

Çocuk çevresindeki dili yalnızca pasif biçimde duymuyor olabilir. Hangi seslerin birlikte görülme eğiliminde olduğunu, hangi kelimelerin hangi yapılarda kullanıldığını ve hangi kalıpların tekrarlandığını sürekli olarak öğreniyor olabilir.

Sonraki araştırmalar da istatistiksel öğrenmenin dil ediniminde önemli bir rol oynayabilecek kadar güçlü bir mekanizma olduğunu destekledi.

Bu durumda çocuğun yaptığı şey biraz daha anlaşılır hâle geliyor:

Çevresinde milyonlarca dilsel olay gerçekleşiyor ve çocuk bunların içindeki düzenlilikleri fark ediyor.

Tomasello: Belki de dil kullanımdan doğuyordur

Michael Tomasello ve kullanım temelli yaklaşımlar meseleyi başka bir yönden ele alır.

Bu yaklaşıma göre çocuk yetişkin dilbilgisinin bütün soyut kurallarıyla işe başlamaz. Öncelikle gerçek iletişim durumlarında duyduğu somut ifadeleri ve kalıpları öğrenir.

Örneğin çocuk başlangıçta soyut bir “özne + nesne + yüklem” formülü öğrenmek yerine belirli sözcüklerle kullanılan birtakım yapıları edinir. Zamanla farklı örnekler arasındaki ortaklıkları fark ederek daha genel yapılar oluşturur.

Burada yalnızca istatistik de yoktur.

İnsan iletişimi sosyal bir olaydır.

Bir yetişkinin baktığı yere bakmak, onun neyi göstermek istediğini anlamak, ortak dikkati paylaşmak, bir sözün hangi amaçla söylendiğini sezmek gibi sosyal-bilişsel yetenekler de dil öğrenmenin parçasıdır.

Çocuk yalnızca sesleri çözmez.

İnsanların o seslerle ne yapmak istediklerini de öğrenir.

Birinin “Topu ver.” demesini öğrenmek, yalnızca üç ses dizisini birbirinden ayırmak değildir. Bir istek, bir nesne, bir hareket ve iki insan arasındaki iletişim ilişkisini de anlamaktır.

Dil tam da bu ilişkilerin içinde edinilir.

Peki hangisi doğru?

Burada popüler anlatıların sevdiği türden kolay bir sonuç vermek mümkün değil:

“Chomsky yanıldı, Tomasello haklıydı.”

veya

“Dil doğuştandır, çevrenin önemi yoktur.”

Bugünkü tablo bundan çok daha karmaşıktır.

İnsan beyninin dili edinmeye olağanüstü derecede uygun olduğu açıktır. Fakat çocuk aynı zamanda çevresindeki dilsel girdiden güçlü biçimde yararlanır; istatistiksel düzenlilikleri öğrenebilir, sosyal etkileşimlerden yararlanır ve kullanım örneklerinden giderek daha soyut yapılar oluşturabilir.

Tartışmanın önemli kısmı bunlardan herhangi birinin var olup olmadığı değil, hangi mekanizmanın dil ediniminin hangi bölümünü ne ölçüde açıklayabildiğidir.

Belki de bu nedenle “Dil doğuştan mı gelir, sonradan mı öğrenilir?” sorusu biraz yanıltıcıdır.

Çünkü insanın öğrenebilme kapasitesinin kendisi de biyolojik yapısının ürünüdür.

Doğuştan gelen ile öğrenilen birbirinin mutlaka alternatifi değildir.

Çocuk aslında ders almıyor mu?

Başlıktaki soruya şimdi yeniden dönebiliriz.

Çocuk gerçekten hiç ders almadan mı dili öğreniyor?

Eğer “ders” ile sınıfı, öğretmeni ve açık dil bilgisi kurallarını kastediyorsak, büyük ölçüde evet.

Fakat çocuğun çevresinde olağanüstü zengin bir öğrenme ortamı vardır.

İnsanlar onunla konuşur.

Sorularına cevap verir.

Yanlış anladığında tepki gösterir.

Birlikte nesnelere bakarlar.

Oyun oynarlar.

Hikâyeler anlatırlar.

Aynı kelimeler farklı bağlamlarda tekrar tekrar karşısına çıkar.

Çocuk bütün bunların içinde binlerce saat geçirir.

Dolayısıyla ortada öğretmensiz bir öğrenme vardır ama verisiz, etkileşimsiz ve deneyimsiz bir öğrenme yoktur.

Peki yapay zekâ da dili böyle mi öğreniyor?

Bugün bu soruya yeni bir boyut daha eklendi.

Büyük dil modelleri de devasa miktarda dil verisini inceleyerek kelimeler ve yapılar arasındaki istatistiksel ilişkileri öğreniyor. Daha önce kendilerine aynen verilmemiş cümleler üretebiliyorlar.

Bu açıdan bakıldığında çocukların örüntülerden öğrenmesiyle yapay zekânın öğrenmesi arasında ilk bakışta şaşırtıcı bir benzerlik var.

Fakat arada temel farklar da bulunuyor.

Bir çocuk dili öğrenirken aynı zamanda dünyayı öğrenir.

Bardağa dokunur. Suyun döküldüğünü görür. Acıkır. Düşer. Canı yanar. Birinin yüzündeki ifadeyi görür. Annesinin nereye baktığını takip eder. Bir şeyi ister ve istediğini elde etmek için konuşur.

Kelimeler onun için yalnızca başka kelimelerle ilişkili işaretler değildir; yaşadığı dünyanın parçalarıyla ilişkilidir.

Üstelik bir çocuk, günümüzün büyük dil modelleriyle karşılaştırıldığında son derece az dilsel veriyle karşılaşmasına rağmen dili edinir.

Bu fark, insan dil ediniminin sırrının yalnızca “çok fazla cümle görmek” olmadığını düşündürmek için yeterlidir.

Belki çocuk dili öğrenirken bizim hâlâ tam olarak çözemediğimiz birkaç güçlü mekanizmayı aynı anda kullanıyor:

örüntüleri fark ediyor,

insanların niyetlerini anlamaya çalışıyor,

dünyayı deneyimliyor,

genellemeler yapıyor,

yanılıyor,

yeniden deniyor

ve bütün bunları dili öğrenmeye olağanüstü uygun bir insan beyniyle gerçekleştiriyor.

Bu yüzden çocukların konuşmaya başlamasını sıradan bir gelişim aşaması olarak görmek biraz haksızlık olabilir.

Bir çocuğun birkaç yıl içinde dili edinmesi, her gün çevremizde gerçekleştiği için kanıksadığımız en şaşırtıcı bilişsel başarılardan biridir.

Ve dil edinimi araştırmalarının onlarca yıldır cevaplamaya çalıştığı soru hâlâ bütün gücüyle karşımızda duruyor:

Bir çocuk bunu nasıl başarıyor?